Sağmalcılar’dan 300 bin nüfuslu ilçeye… Çiftliklerden haller ve fabrikalara uzanan 100 yıllık büyük dönüşüm.
Bugün İstanbul’un en hareketli ilçelerinden biri olan Bayrampaşa’nın geçmişi, sanıldığından çok daha farklı. Bir zamanlar bağların, çiftliklerin ve hayvancılığın bulunduğu bölge; Balkan göçleriyle büyüdü, fabrikalarla sanayileşti, 1970’teki kolera salgınının ardından adını değiştirdi ve 1990’da ilçe oldu. Bugün ise İstanbul’un en önemli ticaret ve ulaşım merkezlerinden biri olarak yaşamını sürdürüyor.
BAYRAMPAŞA’NIN BİLİNMEYEN YÜZÜ
Bayrampaşa denildiğinde bugün akla yoğun nüfus, esnaf, sanayi, Sebze ve Meyve Hali, Mega Center, ulaşım ağları ve hareketli yaşam geliyor. Ancak bugünkü Bayrampaşa’nın altında, çiftliklerin, bağların ve hayvancılığın yaşandığı bambaşka bir geçmiş bulunuyor.
İlçenin hikâyesi, özellikle 1920’li yıllardan itibaren yaşanan göçlerle büyük bir değişim geçirdi. Kaymakamlık kaynaklarına göre 1927’den itibaren Bulgaristan ve Yugoslavya’dan gelen göçmenler bölgenin nüfusunun artmasında önemli rol oynadı. 1955’te Vatan ve Millet caddelerinin yapımı sırasında evleri istimlak edilen vatandaşların da Sağmalcılar’a yerleşmesiyle nüfus daha da büyüdü.
BUGÜNKÜ BAYRAMPAŞA’NIN ADI ESKİDE “SAĞMALCILAR”DI
Belki de ilçenin en dikkat çekici hikâyesi isminin değişmesi.
Bugünkü Bayrampaşa’nın çekirdeğini oluşturan yerleşimin adı uzun yıllar Sağmalcılardı. Bölgedeki hayvancılık faaliyetleri ve sağmal hayvan yetiştiriciliği bu ismin ortaya çıkmasında etkili oldu.
Ancak 1970 yılında bölgede büyük bir kolera salgını yaşandı. Akademik bir çalışmada, salgın nedeniyle çok sayıda kişinin hayatını kaybettiği ve Sağmalcılar isminin hastalıkla özdeşleşmesinin ardından adın 1978 yılında Bayrampaşa olarak değiştirildiği aktarılıyor.
Yeni isim ise tesadüfen seçilmedi.
Osmanlı döneminde IV. Murad’ın sadrazamlarından Bayram Paşa’nın bölgede bir çiftliğinin bulunması, ilçenin bugünkü adına kaynaklık etti.
BİR ZAMANLAR BAYRAMPAŞA’DA ÇİFTLİKLER VARDI
Bugün beton yapıların, iş merkezlerinin ve yoğun trafiğin bulunduğu Bayrampaşa’nın geçmişinde geniş tarım ve hayvancılık alanları vardı.
Kaynaklarda Velibey, Ferhatpaşa ve Cicoz çiftliklerinden söz ediliyor. Balkanlardan gelen göçmenler bölgede tarım ve hayvancılıkla uğraşırken, Numunebağ ve çevresinde bağcılık da yapılıyordu.
Daha da ilginci, bugünkü dev ticaret ve ulaşım alanlarının önemli bir bölümünün geçmişteki bu büyük çiftlik arazilerinin dönüşümüyle ortaya çıkması.
Ferhatpaşa Çiftliği üzerine yapılan araştırmalarda, çiftlik arazilerinden İstanbul Sebze Hali ve Otogar için kamulaştırmalar yapıldığı; daha sonraki yıllarda bölgenin farklı ticari ve kentsel kullanımlara dönüştüğü aktarılıyor.
Yani bugün binlerce aracın geçtiği, binlerce insanın çalıştığı alanların bir bölümü, yıllar önce tarım ve hayvancılığın yapıldığı çiftliklerdi.
FATİH’İN İSTANBUL’U KUŞATMASINA KADAR UZANAN BİR GEÇMİŞ
Bayrampaşa’nın tarihi yalnızca Cumhuriyet dönemiyle başlamıyor.
Bayrampaşa Belediyesi’nin tarihçesine ilişkin belgelerde bölgenin İstanbul’un fethi sırasında askeri yığınak ve karargâh alanı olarak kullanıldığı, daha sonraki dönemlerde ise savunma amaçlı yapıların bulunduğu aktarılıyor.
Bugün ilçenin yoğun yapılaşması arasında kalan tarihi su yapıları da geçmişten günümüze uzanan başka bir iz.
İlçede tarihi su kemeri, su sarnıcı, Ferhatpaşa Çeşmesi ve Sadrazam Mustafa Paşa Meydan Çeşmesi gibi geçmişin izlerini taşıyan yapılar bulunuyor.
Bayrampaşa’daki Altıntepsi Su Terazisi de bugün hâlâ ilçenin tarihi mirasları arasında yer alıyor.
TÜRKİYE’NİN EN BÜYÜK BÖLGE CEZAEVLERİNDEN BİRİ BURADAYDI
Bayrampaşa’nın yakın tarihindeki en bilinen yapılardan biri de hiç şüphesiz eski Bayrampaşa Cezaevi’ydi.
Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü kayıtlarına göre, yapımına 1956 yılında başlanan Sağmalcılar (Bayrampaşa) Cezaevi 1968 yılında hizmete açıldı ve döneminin en büyük bölge hapishanelerinden biri oldu.
Yaklaşık 40 yıl hizmet veren cezaevi, 2008 yılında kapatıldı. Kapanışı da sıradan bir tahliye işlemi olmadı; dönemin Adalet Bakanı Mehmet Ali Şahin’in katıldığı özel bir törenle cezaevinin kapısına kilit vuruldu.
Bugün cezaevinin kendisi artık yok. Ancak Bayrampaşa hafızasında bıraktığı iz hâlâ güçlü.
GÖÇLER BAYRAMPAŞA’NIN KİMLİĞİNİ DEĞİŞTİRDİ
Bayrampaşa’nın bugünkü sosyal yapısının oluşmasında Balkan göçlerinin çok önemli bir yeri bulunuyor.
1927’de Bulgaristan’dan başlayan göç hareketi, 1950’lerde Makedonya’dan gelenlerle, 1960’lı yıllarda ise Yugoslavya’dan gelen Boşnaklarla devam etti. Bu göçler yalnızca nüfusu artırmadı; Bayrampaşa’nın kültürünü, mutfağını, esnaflığını, aile yapısını ve sosyal hayatını da şekillendirdi.
Bu nedenle Bayrampaşa’nın hikâyesi, aynı zamanda İstanbul’a gelen Balkan muhacirlerinin de hikâyesidir.
KÖYDEN SANAYİ MERKEZİNE
1950’lerden itibaren bölgeye fabrikaların gelmesiyle Bayrampaşa’nın karakteri tamamen değişmeye başladı.
Düz ve ulaşımı kolay yapısı, İstanbul’un merkezine yakınlığı ve uygun arsa koşulları nedeniyle küçük atölyeler ve sanayi kuruluşları bölgeye yöneldi. Böylece tarım ve hayvancılığın hâkim olduğu eski yerleşim, giderek işçi ve sanayi bölgesine dönüştü.
Nüfus artışı da bu dönüşüme paralel olarak hızlandı.
11 MAHALLE, TEK BİR HİKÂYE
Bugün Bayrampaşa 11 mahalleden oluşuyor. Yıldırım, Kartaltepe, Muratpaşa, Altıntepsi, Kocatepe, Cevatpaşa, Yenidoğan, Ortamahalle, Terazidere, İsmetpaşa ve Vatan…
Her mahallenin kendi hikâyesi, kendi göç hafızası ve kendi sosyal dokusu var. İstanbul Tarihi kaynakları da ilçenin 11 mahalleden oluşan idari yapısının uzun süredir devam ettiğini belirtiyor.
1990’DA İLÇE OLDU
Bayrampaşa’nın bugünkü idari kimliği ise oldukça yeni.
Uzun yıllar Eyüp ilçesine bağlı olan Bayrampaşa, 20 Mayıs 1990 tarihinde 3644 sayılı kanunla ilçe statüsüne kavuştu. Böylece Sağmalcılar’dan Bayrampaşa’ya uzanan dönüşümün önemli bir aşaması daha tamamlandı.
BUGÜNÜN BAYRAMPAŞA’SINA BAKINCA…
Bir tarafta Balkan muhacirlerinin yıllar önce kurduğu mahalleler…
Bir tarafta geçmişin çiftlikleri…
Bir tarafta fabrikalar ve atölyeler…
Bir tarafta İstanbul’un önemli ticaret merkezlerinden hal ve iş alanları…
Ve bütün bunların üzerinde yükselen modern Bayrampaşa…
Kısacası Bayrampaşa, sadece bir ilçe değil; İstanbul’un son 100 yıldaki değişiminin adeta küçük bir özeti.
Belki de bugün her gün geçtiğimiz bir caddeye, bir mahalleye veya bir iş merkezine biraz daha dikkatli bakmak gerekiyor.
Çünkü Bayrampaşa’nın her sokağının altında başka bir hikâye, her mahallesinin arkasında başka bir göç, her eski yapısında ise İstanbul’un geçmişinden bir iz bulunuyor.
